Tłumaczenie sou – problem, który wraca jak zły szeląg

Dzisiaj powiemy o słowie szeląg i jaki użytek może z niego zrobić na przykład tłumacz z francuskiego na polski.

Każdy tłumacz zna dobrze problem, że często nie wiadomo, czy oryginalną miarę/wagę należy zostawić tak jak jest, przeliczyć na polską jednostkę czy też opatrzyć przypisem. Tutaj powiemy o sytuacji, gdy w tekście oryginalnym występuje drobna waluta jakiegoś kraju, np. dawny francuski sou w tłumaczeniu z francuskiego na polski, ale konkretna suma nie ma znaczenia. Chodzi mi o użycia metaforyczne i powiedzenia typu „it won’t cost you a penny” i „n’avoir pas le sou”. Pensa akurat czytelnicy mogą znać, co innego jednak w przypadku sou. Pisać „nie mam ani su”? – nie wiadomo, o co chodzi. Z kolei „nie mam ani grosza” może brzmieć śmiesznie, bo we Francji nie płaci się groszami. W takiej sytuacji tłumacz z francuskiego na polski może rozważyć użycie słowa „szeląg”.

Słowo jest ciekawe. Wygląda na tłumaczenie angielskiego słowa „shilling”, ale wcale nim nie jest. Wg Doroszewskiego jest to dawna polska moneta miedziana i nazwa wywodzi się z niemieckiego. Choć jednak szyling jest polski, przeciętny Polak nic o nim nie wie i nie zdziwi się bardzo, gdy w tłumaczeniu z francuskiego dwóch Paryżan będzie mówić o szelągach. W ten sposób, oszukując czytelnika, omijamy problem. Francuski su to tylko przykład, myślę że szeląg pasuje do wielu innych krajów i z techniki może też skorzystać tłumacz niemiecki, angielski, węgierski i wielu innych.

Ku pomocy innym tłumaczom zamieszczam tu wyrażenia z szelągiem wg słownika frazeologicznego języka polskiego Skorupki:

  • zwrócić coś do szeląga
  • stracić co do szeląga
  • nie mieć za szeląg szczęścia
  • znać kogo jak zły szeląg
  • nie mieć złamanego szeląga przy duszy

W słowniku są jeszcze pewne ich wariacje, ale pozwalam sobie je pominąć.

Tłumaczenie z angielskiego na polski

Mam jeszcze coś do powiedzenia dla tłumaczy z angielskiego na polski. Być może znacie wyrażenia takie jak: „a bad penny always comes back”, „turn up like a bad penny”, „like a bad shilling” (zarówno polski „zły szeląg”, jak i angielski „bad penny”, odnoszą się do podrobionych, uszkodzonych monet).

Rzecz w tym, że całkiem dobrze znam wyrażenie „wracać jak zły szeląg”, chociaż żadne dobre polskie źródło nie potwierdza jego istnienia. Mam podejrzenie, że to kalka, ale tak często popełniana przez tłumaczy z angielskiego na polski, że weszła do użycia. Że nie tylko ja znam to wyrażenie, pokazują wyniki google’a dla „wraca jak zły szeląg” – pełno pięknych przykładów użycia, bardzo autentycznych, bo w wypowiedziach na forach i blogach. Napiszcie w komentarzu, jeśli znacie jakieś źródło, które potwierdza istnienie tego wyrażenia. I ogólnie wypowiedzcie się, co o tym sądzicie. A jeśli jest to kalka, to może dość już znana, żeby jej używać w tłumaczeniu?