Tłumaczenie sou – problem, który wraca jak zły szeląg

Dzisiaj powiemy o słowie szeląg i jaki użytek może z niego zrobić na przykład tłumacz z francuskiego na polski.

Każdy tłumacz zna dobrze problem, że często nie wiadomo, czy oryginalną miarę/wagę należy zostawić tak jak jest, przeliczyć na polską jednostkę czy też opatrzyć przypisem. Tutaj powiemy o sytuacji, gdy w tekście oryginalnym występuje drobna waluta jakiegoś kraju, np. dawny francuski sou w tłumaczeniu z francuskiego na polski, ale konkretna suma nie ma znaczenia. Chodzi mi o użycia metaforyczne i powiedzenia typu „it won’t cost you a penny” i „n’avoir pas le sou”. Pensa akurat czytelnicy mogą znać, co innego jednak w przypadku sou. Pisać „nie mam ani su”? – nie wiadomo, o co chodzi. Z kolei „nie mam ani grosza” może brzmieć śmiesznie, bo we Francji nie płaci się groszami. W takiej sytuacji tłumacz z francuskiego na polski może rozważyć użycie słowa „szeląg”.

Słowo jest ciekawe. Wygląda na tłumaczenie angielskiego słowa „shilling”, ale wcale nim nie jest. Wg Doroszewskiego jest to dawna polska moneta miedziana i nazwa wywodzi się z niemieckiego. Choć jednak szyling jest polski, przeciętny Polak nic o nim nie wie i nie zdziwi się bardzo, gdy w tłumaczeniu z francuskiego dwóch Paryżan będzie mówić o szelągach. W ten sposób, oszukując czytelnika, omijamy problem. Francuski su to tylko przykład, myślę że szeląg pasuje do wielu innych krajów i z techniki może też skorzystać tłumacz niemiecki, angielski, węgierski i wielu innych.

Ku pomocy innym tłumaczom zamieszczam tu wyrażenia z szelągiem wg słownika frazeologicznego języka polskiego Skorupki:

  • zwrócić coś do szeląga
  • stracić co do szeląga
  • nie mieć za szeląg szczęścia
  • znać kogo jak zły szeląg
  • nie mieć złamanego szeląga przy duszy

W słowniku są jeszcze pewne ich wariacje, ale pozwalam sobie je pominąć.

Tłumaczenie z angielskiego na polski

Mam jeszcze coś do powiedzenia dla tłumaczy z angielskiego na polski. Być może znacie wyrażenia takie jak: „a bad penny always comes back”, „turn up like a bad penny”, „like a bad shilling” (zarówno polski „zły szeląg”, jak i angielski „bad penny”, odnoszą się do podrobionych, uszkodzonych monet).

Rzecz w tym, że całkiem dobrze znam wyrażenie „wracać jak zły szeląg”, chociaż żadne dobre polskie źródło nie potwierdza jego istnienia. Mam podejrzenie, że to kalka, ale tak często popełniana przez tłumaczy z angielskiego na polski, że weszła do użycia. Że nie tylko ja znam to wyrażenie, pokazują wyniki google’a dla „wraca jak zły szeląg” – pełno pięknych przykładów użycia, bardzo autentycznych, bo w wypowiedziach na forach i blogach. Napiszcie w komentarzu, jeśli znacie jakieś źródło, które potwierdza istnienie tego wyrażenia. I ogólnie wypowiedzcie się, co o tym sądzicie. A jeśli jest to kalka, to może dość już znana, żeby jej używać w tłumaczeniu?

Niece i nephew – tłumaczenie z angielskiego na polski

Tłumaczenie z angielskiego na polski wyrazów „niece” i „nephew” może być dużym problemem, jeśli z tekstu nie wiemy, czy chodzi o siostrzenicę / siostrzeńca czy o bratanicę / bratanka. Po polsku nie ma niestety ogólnego słowa określającego ten stopień pokrewieństwa.

Niekiedy tłumacz może spróbować dowiedzieć się, czy chodzi o dziecko siostry czy brata z innych źródeł niż sam tekst. Jeśli chodzi o znaną osobistość, jest duża szansa, że odnajdzie poszukiwaną informację. Czasem może okazać się, że dana osoba ma rodzeństwo tylko jednej płci i wtedy problem jest rozwiązany. Np. gdyby w tekście o brytyjskiej rodzinie królewskiej pojawił się fragment „Prince Harry’s nephew” – oczywiste jest, że „nephew” przetłumaczymy jako „bratanek”, ponieważ książę Harry ma tylko brata, księcia Williama, zaś nie ma ani jednej siostry.

Ponadto, w sytuacji kiedy dokładne pokrewieństwo nie jest kluczową sprawą w tekście, a tłumacz nie chce napisać nieprawdy, pewnym, oczywiście niedoskonałym rozwiązaniem może być niedokładne tłumaczenie z angielskiego na polski słowa „nephew” np. jako „krewny”.

To ile jest tych badań? – tłumaczenie na angielski i inne języki obce

Dzisiaj kwestia tłumaczenia na angielski, francuski, niemiecki i praktycznie każdy inny język słowa „badanie”. Jaki jest z nim problem? Taki, że kiedy Polak mówi „badania”, czasem chodzi mu o jedną czynność, a czasem o wiele.

Możemy na przykład powiedzieć o badanich nad sposobami leczenia gruźlicy – chodzi nam o jeden długotrwały proces i po angielsku użylibyśmy słowa „research” w liczbie pojedynczej.

Ale są też badania w znaczeniu analiz, testów, np. badanie krwi, tłumaczone na angielski jako blood test (w innych wypadkach może to być analysis, study). Jeśli badanie to wystąpi wielokrotnie, można mówić o „badaniach krwi” – blood tests.

Tak więc tłumacz, aby dobrze wykonać swoje zadanie, musi rozumieć, o jakie badanie chodzi – jedno długotrwałe czy kilka krótkich. Kwestia ta jest bardzo ważna, zwłaszcza w tłumaczeniach medycznych. W naszych przykładach można to łatwo stwierdzić, ale w bardziej zaawansowanych tekstach o mniej znanych dziedzinach wiedzy – dużo trudniej.

Ale jeszcze większym problemem jest to, że Polacy nie zawsze wyrażają się poprawnie i logicznie, między innymi naukowcy, którzy silą się na język naukowy. Często trafiam na przypadek, że ktoś mówi o pojedynczym badaniu, np. badaniu krwi, a jednak nazywa to „badaniami krwi”.

Co ma zrobić tłumacz z polskiego na francuski, angielski czy niemiecki w takim wypadku, gdy nie jest w stanie się domyślić, czy badań jest wiele? Chyba najbezpieczniej jest użyć liczby mnogiej, bo zawsze na upartego można wykazać, że jakieś badanie składa się z kilku mniejszych badań/analiz, a dużo trudniej jest uzasadnić nazwanie jednym badaniem dwóch różnych analiz wykonanych przez dwa różne laboratoria w innych latach.

Należy tylko zaznaczyć, że jeśli chodzi o tłumaczenie medyczne, np. artykułu o jakimś leku, to lepiej skontaktować się z autorem i upewnić się, bo od takiego detalu może zależeć czyjeś życie.

Na koniec wymienimy kilka możliwych tłumaczeń słowa badanie na angielski: analysis (w liczbie mnogiej: analyses), study, test, research, examination, investigation.